Puls Žwiata
Wtorek, 19 pa╝dziernika 2021www.puls-swiata.pl
Puls Žwiata


Raport: Turcja

Włochy: porzucone dzieci

Mołdawia i Naddniestrze:

Mołdawia i Naddniestrze: widok przez rzekę

Bia┼éoru┼Ť: Alaksandar Milinkiewicz

Andora - liliput w Pirenejach

Oblicza Gruzji

Wybory w Peru

Strefa Kultury:
Literatura

Teatr

Kino

Muzyka

Wystawa

Kanon

BIBLIOTEKA:
LINKI

KSIĄŻKI

DOKUMENTY

GALERIA FOTO

 
ZALOGUJ



Andora - liliput w Pirenejach

LUDZIE Z DOLIN WYCHODZ─ä NA ULICE
Autor: Joanna Kurowska

Wyobra┼║cie sobie przeci─Ötny kraj zachodniej Europy. A nast─Öpnie ca┼ée pa┼ästwo ┼Ťci┼Ťnijcie na nieca┼éych 500 kilometrach kwadratowych, stosownie zmniejszaj─ůc, co tylko si─Ö da. Otrzymacie kraj, w którym rz─ůdz─ůcy w parlamencie libera┼éowie, w sile 14 g┼éosów, zmuszeni s─ů do zawarcia koalicji z centrowymi demokratami i egzotyczn─ů parti─ů o nazwie Wiek XXI (S21), którzy to koalicjanci dysponuj─ů w po┼é─ůczeniu dwoma g┼éosami. Polityczna batalia ma pogn─Öbi─ç nieco ponad dziesi─Öcioosobow─ů reprezentacj─Ö socjalistów.Witajcie w Andorze.

LUDZIE Z DOLIN WYCHODZ─ä NA ULICE 1
Niewielki ko┼Ťci├│┼é w Anyos.
LUDZIE Z DOLIN WYCHODZ─ä NA ULICE 2
Andorczycy nazywaj─ů budynek rodzimego rz─ůdu "bunkrem".
LUDZIE Z DOLIN WYCHODZ─ä NA ULICE 3
Casa de la Vall - parlament Andory.
LUDZIE Z DOLIN WYCHODZ─ä NA ULICE 4
Dawne wi─Özienie pod Casa de la Vall.

W miejscowej polityce licz─ů si─Ö jeszcze Zieloni Andory (VdA), którzy co prawda w parlamencie, czyli tzw. Radzie Generalnej, nie zdobyli ani jednego g┼éosu. Ale i tak ciesz─ů si─Ö niema┼é─ů popularno┼Ťci─ů. Zieloni zreszt─ů s─ů stosunkowo nowym wynalazkiem w polityce Andory. Partia powsta┼éa raptem trzy lata temu, tu┼╝ po lokalnym kataklizmie politycznym, jakim by┼é spór wokó┼é podsto┼éecznej spalarni ┼Ťmieci.

„Afera pieca” wybuch┼éa, gdy w┼éadze zdecydowa┼éy o wybudowaniu nowej spalarni ┼Ťmieci w La Comella, na przedmie┼Ťciach miasta Andora. Star─ů spalarni─Ö, ku uldze tubylców, dopiero co zamkni─Öto. Lokalni ekolodzy wyprowadzili na ulice mieszka┼äców La Comella, co w stabilnym ┼╝yciu Andorczyków by┼éo wydarzeniem bez precedensu. Spalarnia, co prawda, i tak powsta┼éa, lecz inicjatorzy akcji poczuli poparcie spo┼éeczne i natychmiast je zdyskontowali, zak┼éadaj─ůc parti─Ö, która do dzi┼Ť dorobi┼éa si─Ö nawet statusu obserwatora Europejskiej Federacji Partii Zielonych. Sympatycy lewicy i tak zag┼éosowali na socjalistów, ale Zieloni wci─ů┼╝ wierz─ů, ┼╝e ich czas jeszcze nadejdzie.

*

Sielankowa atmosfera panowa┼éa w tym lilipucim pa┼ästewku niemal od jego powstania. Po┼éo┼╝enie na styku granic Hiszpanii i Francji czasami mia┼éo swoje z┼ée strony, ale ┼╝ycie tradycyjnie p┼éyn─Ö┼éo tu spokojnie. Kulturowo Andora bli┼╝sza by┼éa jednak Hiszpanii – w zwi─ůzku z tym wydarzenia na Pó┼éwyspie Iberyjskim odbija┼éy si─Ö echem i w Andorze. Wstrz─ůs dla pa┼ästwa nast─ůpi┼é w latach 30. ubieg┼éego wieku. Proklamowanie w Hiszpanii republiki, antyklerykalne nastroje, niespokojna granica – wszystko to przyczyni┼éo si─Ö do naruszenia tradycyjnej harmonii Dolin.

Na pocz─ůtku lat 30. zbuntowali si─Ö obywatele ksi─Östwa. Na mocy obowi─ůzuj─ůcej legislacji tylko dziedzicz─ůcy domy dysponowali czynnym i biernym prawem wyborczym. Przeciw temu prawu zaprotestowali przede wszystkim ci, których prawa wyborcze nie obejmowa┼éy.

Jednocze┼Ťnie istniej─ůca Rada Generalna walczy┼éa o realn─ů w┼éadz─Ö w ksi─Östwie, gdzie wspó┼éksi─ů┼╝─Ötami sprawuj─ůcymi realn─ů w┼éadz─Ö byli biskup hiszpa┼äskiego miasta Seo de Urgel i król Francji (dzi┼Ť uprawnienia królewskie ma prezydent Francji). W 1931 roku Rada wyda┼éa spó┼éce Broom Syndykat pozwolenie na otwarcia domu zak┼éadów (przez sze┼Ť─çdziesi─ůt poprzednich lat nadawanie tego typu koncesji nale┼╝a┼éo do prerogatyw wspó┼éksi─ů┼╝─ůt). Koncesja zosta┼éa natychmiast cofni─Öta przez wspó┼éksi─ů┼╝─Öta. W tym samym roku Rada zamkn─Ö┼éa szko┼é─Ö wyznaniow─ů w parafii Sant Julià de Loria – naturalnie biskup anulowa┼é t─Ö decyzj─Ö. Takich wyzwa┼ä, rzucanych przez Rad─Ö zwierzchnikom, by┼éo wiele wi─Öcej.Wszystko to zwiastowa┼éo nadej┼Ťcie XX wieku. Bunt przeciw elitarystycznemu systemowi wyborczemu, a zarazem ┼╝─ůdanie wi─Ökszej autonomii organu mo┼╝e niezbyt silnego, ale przynajmniej cz─Ö┼Ťciowo reprezentatywnego – oznacza┼éy, ┼╝e Andorczycy dostrzegli przemiany zachodz─ůce w innych krajach i chc─ů je zastosowa─ç u siebie, odchodz─ůc od XIX-wiecznych struktur.

Równocze┼Ťnie Andora zazna┼éa pierwszej fali (pot─Ö┼╝nej jak na tak ma┼é─ů wspólnot─Ö) imigracji, g┼éównie hiszpa┼äskiego pochodzenia, pracuj─ůcej np. dla FHASA (elektrownia powsta┼éa u wrót Encamp). Ruch trwa┼é zreszt─ů w obie strony: Hiszpanie przyje┼╝d┼╝ali pracowa─ç dla FHASA, natomiast Andorczycy je┼║dzili na ówczesne „saksy” do hiszpa┼äskiej Katalonii.

Najwi─Öksz─ů awantur─Ö wywo┼éa┼éa burzliwa sesja z 5 kwietnia 1933 r. Przez dwie godziny grupa m┼éodych Andorczyków domaga┼éa si─Ö przyznania prawa wyborczego wszystkim mieszka┼äcom ksi─Östwa. Poniewa┼╝ pocz─ůtkowo Rada stawi┼éa protestuj─ůcym opór, demonstranci zamkn─Öli parlamentarzystów w budynku i przetrzymali. Jedynie dwie godziny wystarczy┼éy, by Rada zobowi─ůza┼éa si─Ö do rozpatrzenia postulatów. Wkrótce parlamentarzy┼Ťci zwrócili si─Ö do wspó┼éksi─ů┼╝─ůt o oficjaln─ů decyzj─Ö w tej sprawie.

Do demokracji wiod┼éa jednak d┼éuga droga. Ze wzgl─Ödu na inne spory mi─Ödzy wspó┼éksi─ů┼╝─Ötami a parlamentem, zanim dosz┼éo do podj─Öcia jakichkolwiek decyzji, Rada zosta┼éa rozwi─ůzana w dwa miesi─ůce po prote┼Ťcie m┼éodzie┼╝y. Zast─ůpi┼éa j─ů dwunastoosobowa Rada Tymczasowa. Wyznaczono dat─Ö nowych wyborów lecz – byli ju┼╝ – deputowani zwo┼éali masowe wiece Andorczyków. Nastroje wkrótce si─Ö uspokoi┼éy, by─ç mo┼╝e ze wzgl─Ödu na przybyci 50-osobowego oddzia┼éu ┼╝andarmerii francuskiej. Ostatecznie, 19 sierpnia 1933 r., wspó┼éki─ů┼╝eta wydali dekret, który wprowadzi┼é w kraju powszechn─ů elekcj─Ö (z wyj─ůtkiem kobiet, które czynne prawa wyborcze otrzyma┼éy dopiero w 1970 r., a bierne – w 1973 r.). Wkrótce pó┼║niej odby┼éo si─Ö pierwsze g┼éosowanie. Od tego momentu równie┼╝ sesje Rady Generalnej sta┼éy si─Ö jawne. W Casa de la Vall, budynku parlamentu Andory, znajduje si─Ö kilka drewnianych ┼éaw dla tych, którzy chc─ů przys┼éuchiwa─ç si─Ö obradom. Mo┼╝liwo┼Ť─ç ta otwarta jest wy┼é─ůcznie dla pe┼énoletnich Andorczyków.

W tym samym czasie raz jeszcze tubylcy wyszli wiecowa─ç. Tym razem tematem publicznych dyskusji by┼éa obecno┼Ť─ç francuskiej ┼╝andarmerii w Dolinach. I raz jeszcze ta „masowa” formu┼éa andorskiej demokracji odnios┼éa sukces – w pa┼║dzierniku Francuzi opu┼Ťcili Doliny.Te, niezbyt mo┼╝e burzliwe, wydarzenia by┼éy dla kraju prze┼éomem. Pojawi┼éo si─Ö spo┼éecze┼ästwo, ujawni┼éy si─Ö wspólne interesy. Andorczycy udowodnili, by─ç mo┼╝e samym sobie, ┼╝e potrafi─ů si─Ö zorganizowa─ç dla ich obrony, kwestionuj─ůc tradycyjne instytucje i dotychczas bezdyskusyjnie respektowane w┼éadze.

*

Lata 90-te by┼éy czasem euforii: uzyskanie pe┼énej suwerenno┼Ťci (w 1993 r.), kaskada aktów uznania na arenie mi─Ödzynarodowej, kolejna fala skokowego przyrostu liczby ludno┼Ťci (1990 – do 54 507, dzi┼Ť 76 875), prosperuj─ůca gospodarka nap─Ödzana turystyk─ů i sektorem budowlanym... Andorczycy wierzyli, ┼╝e stworzyli sobie po┼Ťród Dolin ma┼éy górski raj. Ale model gospodarczy Andory, który przyniós┼é jej lawinowy rozwój w ostatnich dwóch, trzech dekadach przesta┼é by─ç efektywny. To, co przez lata by┼éo atutem – po┼éo┼╝enie – dzi┼Ť staje si─Ö „problemem”. Od momentu przyst─ůpienia pa┼ästw iberyjskich do UE, rola Andory w regionie stopniowo si─Ö zmienia┼éa. Dzi┼Ť nie wystarcz─ů ju┼╝ rzesze niewykwalifikowanych i tanich robotników. Obecnie tury┼Ťci przybywaj─ůcy do Andory wymagaj─ů coraz wy┼╝szej jako┼Ťci us┼éug, a z kolei pracownicy poszanowania ich praw. Wraz z wej┼Ťciem w ┼╝ycie konstytucji i nowego Kodeksu Narodowo┼Ťci, dyskusja o prawach politycznych przygasa┼éa.

Na pierwszy plan wysun─Ö┼éy si─Ö ┼╝─ůdania budowy nowoczesnego, tak┼╝e pod wzgl─Ödem socjalnym, pa┼ästwa. Has┼éa „sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej”, „roli pa┼ästwa” czy „opieki” podgrzewaj─ů atmosfer─Ö. Zaskakuj─ůco dobry wynik Partii Socjalistycznej (11 na 28 radnych) i jej zwyci─Östwo w uwa┼╝anej za konserwatywn─ů stolicy daje do my┼Ťlenia. Nie bez wp┼éywu pozostaje fakt, ┼╝e do ┼╝ycia politycznego w┼é─ůcza si─Ö pokolenie osób studiuj─ůcych we Francji lub Hiszpanii. Lewicowe sympatie m┼éodych Andorczyków w du┼╝ej mierze kszta┼étuj─ů si─Ö na tamtejszych uczelniach.Poza tym przez Andor─Ö przewala si─Ö dzi┼Ť fala imigrantów ekonomicznych. W przewa┼╝aj─ůcej wi─Ökszo┼Ťci traktuj─ů oni to ksi─Östwo jedynie jako kilkumiesi─Öczny przystanek na trasie do s─ůsiednich pa┼ästw. Tu mo┼╝na podreperowa─ç bud┼╝et, podejmuj─ůc prac─Ö co prawda nisko p┼éatn─ů, ale za to nie wymagaj─ůc─ů przechodzenia gehenny administracyjnej, która czeka┼éaby ich w s─ůsiednich krajach – gdyby oczywi┼Ťcie zechcieli legalnie pracowa─ç.

Z wolna Andorczycy oswajaj─ů si─Ö z my┼Ťl─ů, ┼╝e wkrótce wprowadzony zostanie podatek dochodowy. Spokojnie przyj─Öli te┼╝ wprowadzenie kolejnych podatków po┼Ťrednich – cho─ç o zadowoleniu trudno tu mówi─ç. W tym kontek┼Ťcie coraz cz─Ö┼Ťciej dyskutuje si─Ö o wyborach w 2009 r. Wtedy te┼╝ rozstrzygnie si─Ö los libera┼éów, którzy rz─ůdz─ů Dolinami od 1997 r.

*

Ma┼éo kto wie, ┼╝e Andora mia┼éa swojego „cara”. Borys I intronizowa┼é si─Ö spontanicznie rok po opisywanym wy┼╝ej wywalczeniu powszechnego prawa wyborczego. W rzeczywisto┼Ťci by┼é po prostu emigrantem rosyjskim, nosz─ůcym nazwisko Borys de Skossyreff. Skossyreff pojawi┼é si─Ö w Anorze raptem dwa lata wcze┼Ťniej i po opanowaniu podstaw j─Özyka katalo┼äskiego wyda┼é manifest, w którym mianowa┼é si─Ö królem. Król zosta┼é b┼éyskawicznie obalony przez kilku gwardzistów wys┼éanych b┼éyskawicznie przez zatroskanego w┼éadc─Ö s─ůsiedniej Hiszpanii. Borys I wyl─ůdowa┼é w areszcie, a Doliny przej─Ö┼éy wydarzenie za rodzaj politycznego ┼╝artu.

Ale tutejsza polityka nie zawsze mia┼éa wymiar absurdalny. Wielka ┼Ťwiatowa polityka niejednokrotnie mia┼éa wp┼éyn─ů─ç na ┼╝ycie mieszka┼äców Dolin. W 1936 r., w konsekwencji wojny domowej w Hiszpanii, uciek┼é tu biskup Seo de Urgel. Wkrótce pó┼║niej, po decyzji wspó┼éksi─ů┼╝─ůt, powrócili francuscy ┼╝andarmi – tym razem w sile 600-osobowego kontyngentu. Pu┼ékownik Rene Boulard, który dowodzi┼é ju┼╝ misj─ů w Andorze podczas wydarze┼ä w 1933 r., tym razem mia┼é tu zosta─ç a┼╝ do 1940 r. W kwietniu 1940 r. dowodzony przez niego oddzia┼é zapobieg┼é zreszt─ů marszowi hiszpa┼äskich oddzia┼éów na Andor─Ö. Francuzi nawet nie otwierali ognia, wystarczy┼éo okaza─ç gotowo┼Ť─ç do walki.

Zmiany nadesz┼éy, gdy pod naporem Wehrmachtu pad┼éa Francja. Powo┼éany przez kolaborantów re┼╝im Vichy, sta┼é si─Ö zarz─ůdc─ů granicznego ksi─Östwa. Dekretem z 2 pa┼║dziernika 1941 r. anulowano prawo wyborcze i powrócono do systemu z 1866 r. (kiedy tylko w┼éa┼Ťciciele domów mieli prawo g┼éosu). Elekcje w 1941 i 1943 r. odby┼éy si─Ö wi─Öc wed┼éug nowej-starej ordynacji. Rok pó┼║niej na granicy stan─Ö┼éy niemieckie wojska, które wówczas zajmowa┼éy ca┼é─ů po┼éudniow─ů Francj─Ö, dot─ůd rz─ůdzon─ů przez dygnitarzy Vichy. Tym razem u┼╝yteczna okaza┼éa si─Ö hiszpa┼äska to┼╝samo┼Ť─ç Andorczyków. Biskup Seo de Urgel odwo┼éa┼é si─Ö do swojego statusu i hiszpa┼äsko┼Ťci Dolin – Berlin odst─ůpi┼é od planu zaj─Öcia ksi─Östwa. Rz─ůdz─ůcy Hiszpani─ů generalissimus Franco by┼é zbyt cennym sojusznikiem, by nara┼╝a─ç t─Ö przyja┼║┼ä.

Ksi─Östwo zachowywa┼éo konsekwentnie neutralno┼Ť─ç, dzi─Öki czemu azyl znajdowali tu zarówno hiszpa┼äscy republikanie (np. w s┼éynnym, nieistniej─ůcym ju┼╝, hotelu Mirador), jak i uciekinierzy z Francji. Niewiele wiadomo o tym, co robi┼éy w czasie wojny w┼éadze Andory – wi─Ökszo┼Ť─ç istniej─ůcych dokumentów z tamtego okresu wci─ů┼╝ pozostaje w archiwach. Nie ulega jednak w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e Andora sprzyja┼éa na miar─Ö mo┼╝liwo┼Ťci aliantom – w Dolinach istnia┼é m.in. punkt przerzutowy dla angielskich pilotów zestrzelonych nad okupowan─ů Europ─ů, t─Ödy przerzucano te┼╝ polskich ┼╝o┼énierzy po upadku Francji w 1940 r.

Po raz ostatni wojska francuskie wesz┼éy do Andory w 1944 r. Stuosobowy oddzia┼é napotka┼é jednak analogiczny kontyngent Stra┼╝y Cywilnej wys┼éany przez Hiszpanów. Rozpocz─Ö┼éy si─Ö negocjacje. W kwietniu 1945 r. Hiszpanie wycofali swoich ┼╝o┼énierzy z Dolin. W ci─ůgu kolejnych trzech stopniowo i Francuzi powrócili do domu. XIX-wieczne prawo wyborcze nie mia┼éo ju┼╝ zastosowania w czasie wyborów pod koniec 1945 r., a dwa lata pó┼║niej ostatecznie przywrócono ordynacj─Ö wywalczon─ů przez Andorczyków w 1933 r. Zacz─ů┼é si─Ö czas prosperity.


JeÂli chcesz przeczytaŠ ca│y artyku│ zaloguj siŕ
JeÂli nie posiadasz konta, zarejestruj siŕ

wersja do wydruku



AktualnoÂci:
Japońskie fascynacje...
Koreańska awangarda ...
Akustyczna Marika...
Wszystkie wojny fotor...
Naga prawda o pilotac...

Kapela ze Wsi Warszawa

Kimar Studio

wypady.pl

Puls Swiata (C)2003