Puls Žwiata
Wtorek, 19 pa╝dziernika 2021www.puls-swiata.pl
Puls Žwiata


RAPORT: Samostanowienie narod├│w

UE: TRAKTAT KONSTYTUCYJNY

MOST NA WSCHÓD: UKRAINA

NOWA SZTUKA CHIŃSKA

AZERBEJD┼╗AN: Wybory

Amerykanie w Iraku

AFRYKA

RAMZAN AMPUKAJEW

Strefa Kultury:
Literatura

Teatr

Kino

Muzyka

Wystawa

Kanon

BIBLIOTEKA:
LINKI

KSIĄŻKI

DOKUMENTY

GALERIA FOTO

 
ZALOGUJ



RAPORT: Samostanowienie narod├│w

NARODY BEZ PAŃSTW
Autor: Michał Missala

Samostanowienie narod├│w jest jednym z najwi─Ökszych wyzwa┼ä wsp├│┼é-czesnego ┼Ťwiata, nierozerwalnie zwi─ůzanym z urzeczywistnianiem idei praw cz┼éowieka. Zale┼╝no┼Ť─ç ta owiana jest dzi┼Ť milczeniem. Pa┼ästwa obawiaj─ů si─Ö destabilizacji sytuacji mi─Ödzynarodowej. St─ůd ich daleko posuni─Öta pow┼Ťci─ůgliwo┼Ť─ç wobec pr├│b realizacji samostanowienia. A przecie┼╝ z t┼éumieniem d─ů┼╝e┼ä wolno┼Ťciowych zwi─ůzane s─ů najci─Ö┼╝sze przypadki narusze┼ä praw cz┼éowieka oraz terroryzm.

NARODY BEZ PAŃSTW 1
W 1997 roku w Czeczenii odbyły się organizowane przez OBWE wybory prezydenckie. Wybór Asłana Maschadowa uznała sama Rosja. Fot. Krystyna Kurczab-Redlich
NARODY BEZ PAŃSTW 2
┼Üwiat nie uzna┼é jednak Czeczenii. W 1999 roku wybuch┼éa nowa wojna, kt├│ra trwa do dzi┼Ť. Fot. Krystyna Kurczab-Redlich
W ci─ůgu XX wieku kilkakrotnie wzros┼éa ilo┼Ť─ç niepodleg┼éych pa┼ästw. Obecnie jest ich blisko dwie┼Ťcie. Kolejka narod├│w i terytori├│w d─ů┼╝─ůcych do niepodleg┼éo┼Ťci jest jednak r├│wnie d┼éuga.

Kiedy powstaje pa┼ästwo? Ot├│┼╝ wed┼éug utartego przekonania w├│wczas gdy spe┼énia trzy warunki: ma ludno┼Ť─ç, terytorium i suwerenn─ů w┼éadz─Ö. W my┼Ťl dominuj─ůcego w prawie mi─Ödzynarodowym przekonania (tzw. teorii deklaratywnej) uznanie pa┼ästwa na arenie mi─Ödzynarodowej nie jest konieczn─ů przes┼éank─ů jego powstania. W praktyce ma jednak ogromne znaczenie. Nieuznane pa┼ästwo, nie mo┼╝e nawi─ůza─ç stosun-k├│w dyplomatycznych, nie mo┼╝e sta─ç si─Ö cz┼éonkiem Organizacji Narod├│w Zjednoczonych i innych ┼Ťwiatowych gremi├│w, koniec ko┼äc├│w mo┼╝e zosta─ç zawojowane przez „mi┼éuj─ůcego pok├│j” cz┼éonka ONZ. Przewa┼╝nie nikt przeciwko temu nie zaprotestuje, bo to w ko┼äcu by┼éa-by niedopuszczalna „ingerencja w sprawy wewn─Ötrzne”.

Trzy fale samostanowienia

Uzasadnieniem dla powstania nowego pa┼ästwa jest prawo narod├│w do samostanowienia. Idea ta po raz pierwszy zosta┼éa wykorzystana podczas rewolucji ameryka┼äskiej i francuskiej. Szerzej zacz─Öto si─Ö na ni─ů powo┼éywa─ç pod koniec I wojny ┼Ťwiatowej. Prezydent Stan├│w Zjednoczonych Woodrow Wilson dostrzeg┼é w samostanowieniu metod─Ö na zapewnienie pokoju i stabilizacji w Europie. Sta┼éo si─Ö ono uzasad-nieniem dla powstania nowych pa┼ästw w Europie ┼Ürodkowo Wschodniej.

W okresie mi─Ödzywojennym samostanowienie pozostawa┼é o zasad─ů polityczn─ů. Po zako┼äczeniu II wojny ┼Ťwiatowej Organizacja Narod├│w Zjednoczonych kolejnymi aktami zacz─Ö┼éa je przekszta┼éca─ç w norm─Ö prawa mi─Ödzynarodowego.

Ju┼╝ w Karcie Atlantyckiej z 1941 roku sygnatariusze zobowi─ůzali si─Ö nie dopu┼Ťci─ç do zaistnienia sytuacji, w kt├│rej zasz┼éyby „zmiany terytorialne nie odpowiadaj─ůce swobodnie wyra┼╝onej woli zainteresowanych naro-d├│w” oraz „uzna─ç prawo wszystkich narod├│w do wyboru formy rz─ůdu, pod kt├│r─ů b─Öd─ů ┼╝y─ç”. Miano przywr├│ci─ç suwerenne prawa i samorz─ůd tym, kt├│re zosta┼éy ich z u┼╝yciem si┼éy pozbawione”. Art. 1 ust. 2 Karty Narod├│w Zjednoczonych po┼Ťr├│d cel├│w organizacji wymienia „rozwijanie przyjaznych stosunk├│w mi─Ödzy narodami opartych na poszanowaniu zasady r├│wnouprawnienia i samostanowienia narod├│w oraz stosowaniu innych odpowiednich ┼Ťrodk├│w dla umocnienia powszechnego pokoju”. Prawo do samostanowienia w systemie ONZ rozwija┼éo si─Ö dwutorowo: w procesie dekolonizacji oraz poprzez wzmacnianie mi─Ödzynarodowych gwarancji ochrony praw cz┼éowieka.

Powojenny proces dekolonizacji by┼é drug─ů, a zarazem najwi─Öksz─ů fal─ů powstawania nowych pa┼ästw. Wed┼éug przyj─Ötej przez ONZ deklaracji dekolonizacyjnej z 1960 roku „wszystkie narody maj─ů prawo do samo-stanowienia” (art. 2), a „niewystarczalno┼Ť─ç politycznych, gospodar-czych, spo┼éecznych i edukacyjnych przygotowa┼ä nie powinna s┼éu┼╝y─ç za pretekst dla odmowy niepodleg┼éo┼Ťci” (art. 3). Za niezgodne z zasada-mi Karty Narod├│w Zjednoczonych dokument uznaje „ka┼╝de usi┼éowanie maj─ůce na celu cz─Ö┼Ťciowe lub ca┼ékowite naruszenie narodowej jedno┼Ťci i integralno┼Ťci terytorialnej kraju” (art. 6). Deklaracja m├│wi tak┼╝e o przestrzeganiu „suwerennych praw wszystkich narod├│w i ich terytorial-nej integralno┼Ťci” (art. 7). Co ciekawe, suwerenno┼Ť─ç i integralno┼Ť─ç terytorialna zosta┼éy zarezerwowane nie dla pa┼ästw lecz dla narod├│w. Chodzi┼éo o takie ukszta┼étowanie prawa narod├│w do samostanowienia, aby skanalizowa─ç je w ramach istniej─ůcych jednostek terytorialnych. Podej┼Ťcie takie mia┼éo za zadanie uniemo┼╝liwi─ç mocarstwom kolonial-nym okrawanie swoich kolonii i w┼é─ůczanie ich cz─Ö┼Ťci (na zmienionych zasadach) do metropolii oraz zabezpieczy─ç nowopowsta┼ée pa┼ästwa przed rozpadem.

Deklaracja dekolonizacyjna powsta┼éa przede wszystkim z my┼Ťl─ů o Afryce, gdzie w przeciwie┼ästwie do Azji kolonializm pojawi┼é si─Ö, gdy wi─Ökszo┼Ť─ç mieszka┼äc├│w kontynentu znajdowa┼éa si─Ö na etapie przed-pa┼ästwowym i z regu┼éy tak┼╝e przednarodowym. Przej─Öcie granic po dawnych koloniach, mimo ich oczywistej arbitralno┼Ťci mia┼éo, wedle ├│wczesnych za┼éo┼╝e┼ä, zapobiec nieuchronnemu wybuchowi walk plemiennych i narodowych. Walki te i tak wkr├│tce wybuch┼éy. W 1960 roku od Kongo–Leopoldville usi┼éowa┼éa si─Ö oderwa─ç najbogatsza prowincja Katanga, a w 1967 roku niepodleg┼éo┼Ť─ç proklamowa┼éa jedna z prowincji Nigerii Biafra. Obie pr├│by zako┼äczy┼éy si─Ö niepowodzeniem tak┼╝e dzi─Öki przeciwdzia┼éaniu samej ONZ.

Ostatnia fala powstawania nowych pa┼ästw przypada na pocz─ůtek lat dziewi─Ö─çdziesi─ůtych XX stulecia, kiedy to wraz z upadkiem bloku wschodniego rozpad┼éy si─Ö komunistyczne pa┼ästwa federalne: ZSRR, Jugos┼éawia i Czechos┼éowacja. Podobny charakter mia┼éa secesja Erytrei z Etiopii. Od tamtej pory nowe pa┼ästwa praktycznie ju┼╝ nie powstawa┼éy. Jedynie w 1994 roku na Pacyfiku powsta┼éo Palau, a w 2002 roku po d┼éugiej walce niepodleg┼éo┼Ť─ç uzyska┼é Timor Wschodni.

Kolonie uzyskiwa┼éy niepodleg┼éo┼Ť─ç bez wzgl─Ödu na ich status i stopie┼ä autonomii w ramach metropolii kolonialnej. Tymczasem, gdy rozpad-a┼éy si─Ö ZSRR i Jugos┼éawia, zarysowano granic─Ö mi─Ödzy republikami zwi─ůzkowymi, kt├│rym dano prawo do samostanowienia, a republikami autonomicznymi, kt├│rym tego prawa odm├│wiono. A przecie┼╝ nie da si─Ö ukry─ç, ┼╝e Czeczenii bardziej zale┼╝a┼éo na niepodleg┼éo┼Ťci ni┼╝ Kazachsta-nowi, kt├│ry stosown─ů deklaracj─Ö og┼éosi┼é niejako z przymusu, ju┼╝ po upadku ZSRR.

Dzi┼Ť cz─Öste s─ů opinie, ┼╝e koncepcja Wilsona nie sprawdzi┼éa si─Ö, ponie-wa┼╝ nie zapewni┼éa ┼Ťwiatowego pokoju. Problem jednak w tym, ┼╝e tak naprawd─Ö nigdy w ca┼éo┼Ťci nie zosta┼éa wprowadzona w ┼╝ycie. Prezydent USA zaproponowa┼é, aby statut Ligi Narod├│w gwarantowa┼é nienaruszal-no┼Ť─ç granic pa┼ästw cz┼éonkowskich, przewiduj─ůc jednak wyj─ůtek „stosow-nie do zasady samostanowienia”. Wilson wychodzi┼é z za┼éo┼╝enia, ┼╝e w ten spos├│b zabezpieczy si─Ö ┼Ťwiatowy pok├│j, kt├│ry uzna┼é za „maj─ůcy wi─Öksze znaczenie od wszelkich kwestii politycznej jurysdykcji lub granic”. Propozycja ta nie zosta┼éa jednak przyj─Öta, a w┼éa┼Ťnie „nienaru-szalno┼Ťci granic” dano faktyczny prymat nad samostanowieniem, mimo odmiennych zapis├│w wielu mi─Ödzynarodowych dokument├│w.

Realizacja samostanowienia na wi─Öksz─ů skal─Ö stawa┼éa si─Ö mo┼╝liwa w wyniku za┼éamania dotychczasowego uk┼éadu si┼é w stosunkach mi─Ödzyna-rodowych. W mi─Ödzyczasie system mi─Ödzynarodowy by┼é destabilizowa-ny poprzez dzia┼éania grup d─ů┼╝─ůcych do jego zmiany, kt├│re b─ůd┼║ powo-┼éywa┼éy si─Ö na prawo do samostanowienia, b─ůd┼║ wykorzystywa┼éy niezado-wolenie, b─Öd─ůce efektem jego niezrealizowania. Obecnie mamy do czynienia z takim w┼éa┼Ťnie okresem stagnacji.

Nar├│d, czyli co?

Idea samostanowienia narod├│w jako koncepcja polityczna jest wytwo-rem O┼Ťwiecenia. Powsta┼éa w powi─ůzaniu z kluczowym dorobkiem my┼Ťli tej epoki, a mianowicie z koncepcj─ů suwerenno┼Ťci narod├│w. Obie zasa-dy s─ů niejako dwoma stronami tego samego medalu. Jedynie przy za┼éo┼╝eniu, ┼╝e rz─ůd sprawuje w┼éadz─Ö na podstawie legitymacji uzyska-nej od narodu, zgodzimy si─Ö na to, ┼╝e samo pa┼ästwo mo┼╝e powsta─ç tak┼╝e wskutek woli tego┼╝ narodu. Koncepcja samostanowienia wpisuje si─Ö wi─Öc w nurt liberalizmu. Zar├│wno konkretny cz┼éowiek jak i ludzka wsp├│lnota (nar├│d) powinni by─ç wolni i m├│c samodzielnie stanowi─ç o w┼éasnym losie, z tym jedynie zastrze┼╝eniem, aby nie narusza─ç wolno┼Ť-ci innych.

Poj─Öcie narodu opuszcza obszar my┼Ťli liberalnej w chwili, gdy przestaje by─ç rozpatrywane w uj─Öciu politycznym i wkracza w obszar kultury i ┼Ťwia-domo┼Ťci (zdaniem libera┼é├│w tradycja i zwyczaje r├│wnie┼╝ mog─ů narusza─ç jednostkow─ů wolno┼Ť─ç). Walk─Ö ludu z tyranem zast─Öpuje konflikt dw├│ch narod├│w. Samostanowienie odwo┼éuje si─Ö wi─Öc z jednej strony do warto┼Ť-ci liberalnych, a z drugiej do nacjonalizmu. W konkretnych przypad-kach obie motywacje mog─ů wsp├│┼éistnie─ç ze sob─ů w r├│┼╝nych proporcjach.

Czym jest wi─Öc nar├│d? Czy konstytuuj─ů go wszyscy obywatele pa┼ästwa lub og├│┼é mieszka┼äc├│w danego terytorium, czy mo┼╝e okre┼Ťlona grupa ludno┼Ťci maj─ůca wsp├│ln─ů ┼Ťwiadomo┼Ť─ç etniczn─ů (narodow─ů) bez wzgl─Ö-du na swoj─ů przynale┼╝no┼Ť─ç pa┼ästwow─ů lub miejsce zamieszkania?

Wsp├│┼éczesne narody kszta┼étowa┼éy si─Ö w oparciu o oba modele. W Polsce oraz w ca┼éym regionie Europy ┼Ürodkowo-Wschodniej ┼Ťwiado-mo┼Ť─ç narodowa krystalizowa┼éa si─Ö na przestrzeni XIX stulecia w g┼é├│w-nej mierze pod wp┼éywem ideologii nacjonalistycznej. Za kryterium powstania nowoczesnych narod├│w przyjmowano odr─Öbno┼Ť─ç j─Özykow─ů, kt├│r─ů cz─Östokro─ç uzupe┼énia┼éa odr─Öbno┼Ť─ç religijna. Proces ten by┼é najbardziej wyrazisty w┼Ťr├│d spo┼éeczno┼Ťci nie mog─ůcych si─Ö odwo┼éywa─ç do ci─ůg┼éo┼Ťci tradycji pa┼ästwowej lub kulturowej. W drugiej po┼éowie XIX wieku zamieszkuj─ůcy ├│wczesn─ů Rosj─Ö i Austro-W─Ögry S┼éowacy, Litwini,
Bia┼éorusini i Ukrai┼äcy dopiero tworzyli kanon w┼éasnego j─Özyka literackie-go i w oparciu o to kryterium budowali swoj─ů odr─Öbno┼Ť─ç. Odrzucali tym samym przynale┼╝no┼Ť─ç do w─Ögierskiego i polskiego kr─Ögu kulturowego.

Czy naród musi mieć państwo?

Dla rozpatrywania kwestii samostanowienia istotne jest rozr├│┼╝nienie na samostanowienie zewn─Ötrzne i wewn ─Ötrzne. Pierwsze wi─ů┼╝e si─Ö w obecnych czasach z secesj─ů, a wi─Öc z naruszeniem integralno┼Ťci terytorialnej pa┼ästwa lub z zako┼äczeniem przeze┼ä bytu prawnomi─Ödzy-narodowego. Drugie sprowadza si─Ö do spe┼énienia aspiracji narodu w ramach pa┼ästwa, w kt├│rym przysz┼éo mu ┼╝y─ç. Wielu badaczy jest zdania, ┼╝e samostanowienie wewn─Ötrzne jest wybierane w├│wczas, gdy pa┼ästwo zamieszkiwane przez nar├│d d─ů┼╝─ůcy do samostanowienia
zapewnia poszanowanie dla praw człowieka. Co w takim razie skłania do opuszczenia państwa o ustroju demokratycznym, jak uczyniła to Słowacja w 1993 roku i do czego zmierza francuskojęzyczny kanadyjski
stan Quebec?

Cz─Ö┼Ť─ç autor├│w uwa┼╝a, ┼╝e prawo mi─Ödzynarodowe przyznaje prawo do samostanowienia zewn─Ötrznego, a wi─Öc prawo do secesji, w├│wczas gdy samostanowienie wewn─Ötrzne (a wi─Öc zapewnienie demokracji, praw mniejszo┼Ťci lub autonomii) oka┼╝e si─Ö niewystarczaj─ůce aby zagwaran-towa─ç prawa danej grupy. Tymczasem niemal wszystkim podmiotom d─ů┼╝─ůcym do samostanowienia zewn─Ötrznego odm├│wiono samostano-wienia wewn─Ötrznego. Istniej─ů te┼╝ przyk┼éady, ┼╝e ruchy narodowowyzwo-le┼äcze gotowe s─ů zrezygnowa─ç z samostanowienia zewn─Ötrznego, je┼Ťli otrzymaj─ů mo┼╝liwo┼Ť─ç realizacji samostanowienia wewn─Ötrznego (Rosja-nie z Krymu, Tatarzy z Tatarstanu, by─ç mo┼╝e Tamilowie ze Sri Lanki).

Narody niereprezentowane

Organizacja Narod├│w Zjednoczonych ma dzi┼Ť 191 cz┼éonk├│w. Nikt nie ma w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e niepodleg┼éym pa┼ästwem jest tak┼╝e pozostaj─ůcy poza jej ramami Watykan. Dalej zaczynaj─ů si─Ö schody. Czy pa┼ästwem jest cho─çby Tajwan?

Oficjalna nazwa Tajwanu to Republika Chi┼äska, bowiem tu w┼éa┼Ťnie po przegranej wojnie domowej z komunistami w 1949 roku schroni┼éy si─Ö w┼éadze republika┼äskich Chin. Rz─ůd w Tajpej ro┼Ťci sobie pretensj─Ö do w┼éadzy nad ca┼éymi Chinami kontynentalnymi, a ChRL uznaje Tajwan za swoj─ů zbuntowan─ů prowincj─Ö. Pierwotnie to Republika Chi┼äska by┼éa cz┼éonkiem – za┼éo┼╝ycielem ONZ, a komunistyczne Chiny znalaz┼éy si─Ö
poza ramami organizacji. Role odwr├│ci┼éy si─Ö w 1971 roku. Dzi┼Ť Tajpej zabiega o cz┼éonkostwo, co skutecznie blokuj─ů w┼éadze w Pekinie. Nie jest to jedynie kwestia presti┼╝u, bo ONZ to nie tylko ┼Ťwiatowe forum polityczne, ale szereg organizacji wyspecjalizowanych. Niedawna epide-mia SARS pokaza┼éa jak bardzo przyda┼éoby si─Ö Tajpej cz┼éonkostwo w ┼Üwiatowej Organizacji Zdrowia (WHO). W 2002 roku Tajwan – g┼é├│wny azjatycki „tygrys” gospodarczy – zosta┼é przyj─Öty do ┼Üwiatowej Organi-zacji Handlu, z tym ┼╝e pod nazw─ů „Oddzielny Obszar Celny Tajwanu, Penghu, Kinmen i Matsu”.

Tajwan jest uznawany przez 28 pa┼ästw i liczba ta stopniowo si─Ö kurczy, bowiem zawarcie stosunk├│w dyplomatycznych z Republik─ů Chi┼äsk─ů i ChRL wzajemnie si─Ö wyklucza. S─ů to przede wszystkim ma┼ée pa┼ästwa Po┼éudniowego Pacyfiku i Karaib├│w. W zamian za uznanie Tajpej oferuje im pomoc rozwojow─ů, cho─ç w ostatnim czasie Pekin zacz─ů┼é robi─ç to samo. Z tych samych wzgl─Öd├│w w latach 1999-2001 Tajwan by┼é uznawany przez Macedoni─Ö. Pobudek finansowych nie mo┼╝na si─Ö z kolei doszukiwa─ç w stanowisku Watykanu, kt├│ry jest obecnie jedynym pa┼ästwem europejskim uznaj─ůcym Republik─Ö Chi┼äsk─ů.

Jeszcze wi─Öcej pa┼ästw ni┼╝ Tajwan uznaje Arabsk─ů Saharyjsk─ů Republi-k─Ö Demokratyczn─ů czyli Sahar─Ö Zachodni─ů. Pa┼ästwa afryka┼äskie nie wyrazi┼éy zgody na przy┼é─ůczenie tej by┼éej hiszpa┼äskiej kolonii do Maroka, mimo zgody by┼éej metropolii i uzasadnianych racjami historycznymi pretensji Maroka┼äczyk├│w. Organizacja Jedno┼Ťci Afryka┼ä-skiej przyj─Ö┼éa kraj do swego grona, w zwi─ůzku z czym Maroko przesta┼éo by─ç jej cz┼éonkiem i dzi┼Ť jako jedyne pa┼ästwo afryka┼äskie pozostaje poza ramami Unii Afryka┼äskiej (zast─ůpi┼éa OJA w 2002 roku). Z maro-ka┼äskimi wojskami walcz─ů partyzanci Frontu Polisario, uznawanego przez pa┼ästwa Afryki za legaln─ů reprezentacj─Ö Sahary Zachodniej.

S─ů pa┼ästwa, kt├│re pozostaj─ů nimi tylko z nazwy. Idealnym przyk┼éadem mo┼╝e by─ç Somalia, kt├│ra od pocz─ůtku lat dziewi─Ö─çdziesi─ůtych XX wieku nie ma efektywnego rz─ůdu. Atut ten posiada za to... Somaliland – na mapach ┼Ťwiata p├│┼énocna cz─Ö┼Ť─ç Somalii, w rzeczywisto┼Ťci niezale┼╝ne, aczkolwiek przez nikogo nie uznane, pa┼ästwo. W 1960 roku brytyjski protektorat Somaliland uzyska┼é niepodleg┼éo┼Ť─ç, aby wkr├│tce utworzy─ç wsp├│lne pa┼ästwo wraz z w┼éosk─ů Somali─ů. W 1991 roku wyst─ůpi┼é z unii i og┼éosi┼é niepodleg┼éo┼Ť─ç, kt├│r─ů potwierdzi┼éo przeprowadzone 10 lat p├│┼║niej referendum.

Przyk┼éad├│w terytori├│w maj─ůcych wszelkie cechy pa┼ästw, a jedynie nie uznawanych za takowe, nie trzeba wcale szuka─ç daleko. Kilka z nich znajduje si─Ö w Europie. Ba, jedno wkr├│tce znajdzie si─Ö formalnie w Unii
Europejskiej.

Chodzi oczywi┼Ťcie o P├│┼énocny Cypr. Zamieszkuj─ůcy wysp─Ö Grecy i Turcy nie potrafili wznie┼Ť─ç si─Ö ponad podzia┼éy etniczne. Czuli si─Ö bardziej zwi─ůzani z zamorskimi ojczyznami ni┼╝ ze ┼Ťr├│dziemnomorsk─ů wysp─ů, na kt├│rej przysz┼éo im wsp├│lnie ┼╝y─ç. A przecie┼╝ to tu z morskiej piany
mia┼éa narodzi─ç si─Ö bogini mi┼éo┼Ťci Afrodyta.

Turecka Republika Cypru P├│┼énocnego powsta┼éa w 1974 roku na skutek zbrojnej interwencji Ankary spowodowanej zamachem stanu na Cyprze. Samostanowienie Turk├│w Cypryjskich zosta┼éo wsparte z zewn─ůtrz przez Turcj─Ö. Tylko Ankara uzna┼éa nowe pa┼ästwo. Do dzi┼Ť wyspa jest podzie-lona i nie uda┼éo si─Ö tego zmieni─ç nawet w obliczu wej┼Ťcia Cypru (de facto jego greckiej cz─Ö┼Ťci) do Unii Europejskiej.

Podobna jak na P├│┼énocnym Cyprze sytuacja ma miejsce w G├│rskim Karabachu, Abchazji, Po┼éudniowej Osetii i Naddniestrzu. Samostanowie-nie tych narod├│w zosta┼éo wsparte przez Rosj─Ö, kt├│ra traktowa┼éa je jako form─Ö nacisku na rz─ůdy Azerbejd┼╝anu, Gruzji i Mo┼édawii. Chodzi┼éo o polityczne podporz─ůdkowanie pa┼ästw Po┼éudniowego Kaukazu, a w przy-padku b─Öd─ůcego cz─Ö┼Ťci─ů Mo┼édawii Naddniestrza, tak┼╝e o uniemo┼╝liwie-nie zjednoczenia tego kraju z Rumuni─ů. Samostanowienie S┼éowian naddniestrza┼äskich (Rosjan i zrusyfikowanych Ukrai┼äc├│w) sta┼éo si─Ö wi─Öc ┼Ťrodkiem przeciw samostanowieniu Rumun├│w mo┼édawskich.

Wsparcie aspiracji jednej grupy przeciwko drugiej jest cz─Östo spotyka-nym sposobem na przeciwdzia┼éanie secesji. Do tej metody uciekaj─ů si─Ö tak┼╝e pa┼ästwa demokratyczne, oczywi┼Ťcie toutes proportions gardèes. W Kanadzie o zasadno┼Ťci secesji nie rozstrzyga si┼éa ognia i efektywno┼Ť─ç czystek etnicznych lecz si┼éa argument├│w przed S─ůdem Najwy┼╝szym. Ottawa, aby zapobiec od┼é─ůczeniu si─Ö Quebecu, wspiera autonomi─Ö rdzennych mieszka┼äc├│w Ameryki P├│┼énocnej, kt├│rzy s─ů przeciwni rozpadowi pa┼ästwa, bo oznacza┼éby on podzia┼é ich rozleg┼éych terytori├│w. A p├│ki co subsydiowani z centralnego bud┼╝etu Indianie i Inuici (Eskimosi) nie przejawiaj─ů tendencji separatystycznych, domaga-j─ůc si─Ö rozleg┼éej autonomii i zysk├│w z eksploatacji bogactw natural-nych. W kwietniu 1999 roku powsta┼éo w p├│┼énocnej Kanadzie terytorium Nunavut zamieszka┼ée w wi─Ökszo┼Ťci przez Eskimos├│w i obejmuj─ůce pi─ůt─ů cz─Ö┼Ť─ç terytorium pa┼ästwa. Jego obszar nak┼éada si─Ö na dotychcza-sowe granice stan├│w, w tym tak┼╝e Quebecu.

Podobna jak w Kanadzie sytuacja ma miejsce tak┼╝e w p├│┼énocnych posiad┼éo┼Ťciach Danii. Mieszka┼äcy Wysp Owczych (znanych szerszej opinii g┼é├│wnie z uczestnictwa w europejskich rozgrywkach pi┼ékarskich) ch─Ötnie uzyskaliby niepodleg┼éo┼Ť─ç, ale na drodze do celu stoj─ů pieni─ů-dze. Aby nie by┼éo w─ůtpliwo┼Ťci, du┼äskie pieni─ůdze, kt├│re zapewniaj─ů trzeci─ů cz─Ö┼Ť─ç bud┼╝etu autonomicznej prowincji. Du┼äczycy nie chc─ů si─Ö zgodzi─ç na utrzymanie dotacji je┼Ťli wyspiarze wybior─ů niepodleg┼éo┼Ť─ç. Negocjacje trwaj─ů. Podobnie jest w zamieszka┼éej przez Eskimos├│w Grenlandii – Kalaallit Nunaat. (Na marginesie warto zauwa┼╝y─ç, ┼╝e Grenlandia to jedyny kraj, kt├│ry jak dot─ůd wyst─ůpi┼é z Unii Europejskiej. Taka by┼éa wola mieszka┼äc├│w wyra┼╝ona w referendum w 1985 roku.) Tendencje separatystyczne s─ů tam mo┼╝e nieco mniejsze, ale rysuje si─Ö rozwi─ůzanie sprzeczno┼Ťci mi─Ödzy niepodleg┼éo┼Ťci─ů a za-chowaniem dotychczasowego poziomu ┼╝ycia mieszka┼äc├│w. Ot├│┼╝ przy wschodnim, skutym lodem wybrze┼╝u wyspy znajduj─ů si─Ö prawdopodob-nie ca┼ékiem konkretne pok┼éady ropy naftowej.

Indianie, Eskimosi, a tak┼╝e australijscy Aborygeni i nowozelandcy Maorysi to przyk┼éady tzw. lud├│w tubylczych. Z regu┼éy nie d─ů┼╝─ů one do uzyskania w┼éasnej pa┼ästwowo┼Ťci, a jedynie do naprawienia krzywd powsta┼éych na skutek podboju dokonanego przez bia┼éych. Sytuacja
tych grup jest o tyle trudna, ┼╝e przez wiele dziesi─Öcioleci by┼éy prze┼Ťla-dowane i dyskryminowane, a obecnie zagra┼╝a im paradoksalnie... wsparcie ze strony rz─ůd├│w, kt├│re przyczynia si─Ö do zmiany stylu ┼╝ycia
i zaniku tradycyjnej kultury.

Bardziej z┼éo┼╝ona sytuacja ma miejsce na ukrai┼äskim Krymie. W zwi─ůz-ku ze sk┼éadem etnicznym p├│┼éwyspu pojawia si─Ö pytanie, czy i komu przys┼éuguje samostanowienie. Wi─Ökszo┼Ťci, jak─ů s─ů Rosjanie, czy histo-rycznym mieszka┼äcom – Tatarom Krymskim? Ci pierwsi porzucili ch─Ö─ç po┼é─ůczenia si─Ö z Rosj─ů w zamian za autonomi─Ö. Rdzenna ludno┼Ť─ç, kt├│ra wspar┼éa w┼éadze w Kijowie, poczu┼éa si─Ö oszukana. Nic nie otrzyma-┼éa w zamian za swoj─ů lojalno┼Ť─ç wobec pa┼ästwa ukrai┼äskiego, a jest dyskryminowana przez autonomiczny rz─ůd Krymu.

Trzeba doda─ç, ┼╝e nie wszystkie terytoria chc─ů zmienia─ç sw├│j dotychcza-sowy status. Wyspy Alandzkie na mocy postanowienia Sta┼éego Trybu-na┼éu Sprawiedliwo┼Ťci Mi─Ödzynarodowej zosta┼éy w latach dwudziestych ubieg┼éego stulecia przy┼é─ůczone do Finlandii. Sta┼éo si─Ö tak mimo, ┼╝e zamieszkiwali je Szwedzi. Szeroka autonomia sprawi┼éa jednak, ┼╝e dzi┼Ť Alandczycy nie my┼Ťl─ů o zmianie swojego statusu, tj. ani o niepodleg-┼éo┼Ťci, ani o przy┼é─ůczeniu do Szwecji.

Wiele narod├│w nie ma jednak widok├│w na samostanowienie wewn─Ötrz-ne i wybiera walk─Ö o niepodleg┼éo┼Ť─ç. Zmagania mog─ů by─ç pokojowe, cz─Östo jednak przybieraj─ů charakter walki zbrojnej. Obrazuj─ů to dobrze dwa cytaty. Pierwszy pochodzi od czecze┼äskiego komendanta polowe-go Szamila Basajewa: „Lepiej by─ç g┼éodnym, ni┼╝ by─ç niewolnikiem”; drugi od duchowego przyw├│dcy Tybeta┼äczyk├│w Dalai Lamy: „Lepiej by─ç niewolnikiem ni┼╝ mordowa─ç niewinnych w imi─Ö wolno┼Ťci”. Etycznie usprawiedliwienie wojny jest k┼éopotliwe, poniewa┼╝ zawsze niesie ona za sob─ů z┼éo. Wielu uwa┼╝a, ┼╝e nawet gdy cz┼éowiek si─Öga po bro┼ä w najbar-dziej czystej intencji, to gdy zacznie jej u┼╝ywa─ç jego motywacje przesta-j─ů by─ç wy┼é─ůcznie szlachetne. Czy mo┼╝na zatem m├│wi─ç o wojnie sprawie-dliwej? Zapewne tak, cho─ç niecz─Östo. Wojna narodowowyzwole┼äcza mo┼╝e by─ç tak─ů wojn─ů pod warunkiem, ┼╝e zosta┼éa narzucona przez pa┼ästwo, czy to poprzez bezpo┼Ťredni atak, czy te┼╝ stworzenie realne-go zagro┼╝enia dla przetrwania narodu. Nie uzasadnia to oczywi┼Ťcie si─Ögania po terroryzm, i inne dzia┼éania wymierzone w cele niewojskowe.

Kt├│ry nar├│d ma obecnie najwi─Öksze szanse by w ci─ůgu najbli┼╝szych lat „wybi─ç si─Ö” na niepodleg┼éo┼Ť─ç? Palesty┼äczycy? By─ç mo┼╝e. Ich samo-stanowienie zosta┼éo przecie┼╝ powszechnie uznane. P├│ki co nie ma jednak si┼éy, kt├│ra mog┼éaby zmusi─ç obie strony bliskowschodniego
konfliktu do przestrzegania zawieranych co jaki┼Ť czas porozumie┼ä. Stany Zjednoczone nie mog─ů skutecznie pe┼éni─ç tej roli z uwagi na brak zaufania Palesty┼äczyk├│w oskar┼╝aj─ůcych je, nie bez racji, o wspieranie interes├│w Izraela. Pa┼ästwa arabskie z kolei traktuj─ů kwesti─Ö palesty┼ä-sk─ů w du┼╝ej mierze propagandowo. Konflikt nap─Ödzaj─ů g┼é├│wnie dwa czynniki: izraelskie osadnictwo na ziemiach okupowanych i palesty┼äski terroryzm.

Spore szanse wydaje si─Ö te┼╝ mie─ç Kosowo. Samostanowienie sta┼éo si─Ö na Ba┼ékanach elementem gry mi─Ödzynarodowej. Na wsparciu udzielo-nym kosowskim Alba┼äczykom zawa┼╝y┼éa polityka Slobodana Miloszewi-cza, z jednej strony antyzachodnia, z drugiej skrajnie szowinistyczna. Od 1999 roku Kosowo, formalnie nadal cz─Ö┼Ť─ç Serbii, jest mi─Ödzynaro-dowym protektoratem, administrowanym przez ONZ. Wi─Ökszo┼Ť─ç alba┼ä-ska chce niepodleg┼éo┼Ťci, mniejszo┼Ť─ç serbska powrotu do Serbii, a wsp├│lnota mi─Ödzynarodowa nie wie co zrobi─ç. Z pewno┼Ťci─ů samostano-wienie jednej grupy nie powinno si─Ö odby─ç kosztem praw drugiej. Je┼Ťli mia┼éoby powsta─ç niezale┼╝ne Kosowo, nie powinno by─ç prost─ů replik─ů Albanii, ale wsp├│lnym pa┼ästwem wszystkich zamieszkuj─ůcych je naro-d├│w. Niestety droga do pojednania Alba┼äczyk├│w i Serb├│w jest jeszcze daleka.

Czarnog├│ra, w przeciwie┼ästwie do Kosowa, mo┼╝e uzyska─ç niepodleg-┼éo┼Ť─ç w ka┼╝dej chwili. By┼éa bowiem i nadal pozostaje jednostk─ů sk┼éado-w─ů federacji. Ewentualne wypowiedzenie umowy federalnej pozostaje kwesti─ů interesu elit politycznych i rzeczywistej woli ludno┼Ťci.

Mieszka┼äcy Bougainville maj─ů by─ç mo┼╝e prostsz─ů drog─Ö do uzyskania pa┼ästwowo┼Ťci ni┼╝ Kosowarzy i Palesty┼äczycy. Wyspa Bougainville, nale┼╝─ůca do archipelagu Wysp Salomona, zosta┼éa na mocy porozumie-nia niemiecko-brytyjskiego z 1899 roku przy┼é─ůczona do Niemieckiej Nowej Gwinei. Kiedy w 1975 roku powstawa┼éa niepodleg┼éa Papua Nowa Gwinea wyspa og┼éosi┼éa niepodleg┼éo┼Ť─ç, ale nie uzyska┼éa mi─Ödzynarodo-wego poparcia. Ostatecznie zosta┼éa autonomiczn─ů prowincj─ů. W 1988 roku wybuch┼éa rebelia skierowana pocz─ůtkowo przeciwko australijskim sp├│┼ékom eksploatacyjnym, kt├│rych kopalnia miedzi powodowa┼éa znaczne zniszczenia ┼Ťrodowiska naturalnego, nie przynosz─ůc docho-d├│w lokalnej spo┼éeczno┼Ťci. Pr├│ba st┼éumienia buntu doprowadzi┼éa do jego przekszta┼écenia w wojn─Ö o niepodleg┼éo┼Ť─ç Bougainville. Wojna, w kt├│rej zgin─Ö┼éo przynajmniej 10 tys. os├│b, zako┼äczona zosta┼éa w styczniu 2001 roku uk┼éadem pokojowym, kt├│ry przewidywa┼é przeprowa-dzenie referendum niepodleg┼é o┼Ťciowego po up┼éywie 10-15 lat od wyboru autonomicznego rz─ůdu.

Rysuje si─Ö szansa na zako┼äczenie d┼éugiego i krwawego konfliktu na Sri Lance. Tamtejsi Tamilowie d─ů┼╝yli do utworzenia niepodleg┼éego pa┼ästwa w p├│┼énocnej i wschodniej cz─Ö┼Ťci wyspy. Obecnie trwa jednak proces pokojowy i Tamilskie Tygrysy gotowe s─ů zrezygnowa─ç z niepod-leg┼éo┼Ťci w zamian za szerok─ů autonomi─Ö. Mediatorem mi─Ödzy strona-mi jest Norwegia.

W wielu regionach ┼Ťwiata wojna partyzancka trwa nadal. Przyk┼éadem jest Aceh – bogata w surowce naturalne p├│┼énocna cz─Ö┼Ť─ç Sumatry zamieszkana przez ponad 4 miliony os├│b, z kt├│rych ok. 90 proc. to rdzenni mieszka┼äcy, ortodoksyjni muzu┼émanie. Od 1873 roku Holendrzy pr├│bowali pokona─ç miejscowego su┼étana, kt├│ry ostatecznie podda┼é si─Ö im w 1903 roku. Ca┼éego terytorium nie uda┼éo im si─Ö jednak spacyfikowa─ç, a┼╝ do ewakuacji Acehu w 1942 roku. W 1949 roku terytorium zosta┼éo przy┼é─ůczone do Indonezji, z pocz─ůtku jako prowincja autonomiczna. W 1976 roku z wygnania w USA wr├│ci┼é Hasan di Tiro, potomek miejscowej rodziny panuj─ůcej i og┼éosi┼é niepodleg┼éo┼Ť─ç prowincji. Partyzanci z Ruchu Wolnego Acehu (GAM) mimo niedawnej
ofensywy wojsk indonezyjskich kontroluj─ů wi─Ökszo┼Ť─ç powierzchni kraju.

Opr├│cz Aceh spod panowania D┼╝akarty chc─ů si─Ö wyzwoli─ç tak┼╝e miesz-ka┼äcy Po┼éudniowych Moluk├│w i Papui Zachodniej. Ci ostatni maj─ů silne
podstawy prawne, poniewa┼╝ ich kraj znajdowa┼é si─Ö niegdy┼Ť na li┼Ťcie dekolonizacyjnej ONZ. Indonezja dosta┼éa go z pogwa┼éceniem wszelkich procedur, niejako w formie ┼éap├│wki za lojalno┼Ť─ç wobec Zachodu w apogeum zimnej wojny.

Krwawa wojna toczy si─Ö r├│wnie┼╝ w Czeczenii. Kraj ten og┼éosi┼é niepodleg-┼éo┼Ť─ç pod koniec istnienia ZSRR. W demokratycznych wyborach wybra┼é swoich przedstawicieli. Wojska rosyjskie opu┼Ťci┼éy Czeczeni─Ö znacznie
wcze┼Ťniej ni┼╝ Polsk─Ö. Samostanowienie zosta┼éo zrealizowane, jednak niepodleg┼éo┼Ťci pa┼ästwa nie uznano. Umo┼╝liwi┼éo to wybuch wojny (w gru-dniu 1994 roku), kt├│ra zako┼äczy┼éa si─Ö zwyci─Östwem Czeczen├│w. Ryso-wa┼éa si─Ö szansa na pokojowe rozstrzygni─Öcie konfliktu. Odby┼éy si─Ö kolejne wybory, tym razem zorganizowane przez sam─ů OBWE. W maju 1997 roku Moskwa i Grozny zawar┼éy traktat pokojowy, kt├│ry wzajemne stosunki okre┼Ťla┼é jako „r├│wnoprawne” i pozostaj─ůce w zgodzie „z og├│l-nie przyj─Ötymi normami i zasadami prawa mi─Ödzynarodowego”.

G┼é├│wnym podmiotem prawa mi─Ödzynarodowego jest pa┼ästwo. Skoro stosunki mia┼éy by─ç r├│wnoprawne, to musia┼éy zachodzi─ç mi─Ödzy podmio-tami dysponuj─ůcymi tym samym zakresem praw, a wi─Öc posiadaj─ůcymi ten sam status prawnomi─Ödzynarodowy, czyli mi─Ödzy pa┼ästwami. Trudno wyobrazi─ç sobie sytuacj─Ö, w kt├│rej pa┼ästwo zawiera traktat pokojowy z cz─Ö┼Ťci─ů w┼éasnego terytorium. Trudno te┼╝ sobie wyobrazi─ç, aby pa┼ästwo federacyjne, uk┼éadaj─ůc swoje stosunki z jedn─ů ze swoich cz─Ö┼Ťci sk┼éadowych, zamiast dokona─ç rozgraniczenia kompetencji na podstawie w┼éasnej konstytucji, podkre┼Ťla┼éo r├│wno┼Ť─ç obu stron i mi─Ödzy-narodowy charakter zawartego porozumienia.

Tre┼Ť─ç traktatu mog┼éa dawa─ç podstaw─Ö do uznania niepodleg┼éo┼Ťci Czeczenii. Rosja jednak otwarcie tego nie uczyni┼éa. Inne pa┼ästwa nie dostrzega┼éy swojego interesu w powstaniu nowego pa┼ästwa na Kauka-zie. A nawet je┼Ťli takowy dostrzega┼éy, to nie by┼é on na tyle silny, aby ryzykowa─ç konflikt dyplomatyczny z Moskw─ů. Czeczeni─Ö uzna┼é i nawi─ů-za┼é z ni─ů stosunki dyplomatyczne jedynie rz─ůdzony przez Talib├│w Afganistan. Uczyni┼é to w styczniu 2000 roku z pobudek natury ideolo-gicznej: „na podstawie zasad braterstwa mi─Ödzy wszystkimi muzu┼éma-nami”. W 1999 roku Rosja wznowi┼éa dzia┼éania zbrojne, kt├│re trwaj─ů do dzi┼Ť.

Rosja stara si─Ö wpisa─ç walk─Ö z Czeczenami w ┼Ťwiatow─ů „wojn─Ö z terro-ryzmem”. Podobnie Chiny post─Öpuj─ů z separatyzmem ujgurskim w Turkiestanie Wschodnim (chi┼äska prowincja Xinjiang). Dowody dostar-czane przez rz─ůdy w Moskwie i Pekinie nie s─ů jednak przekonuj─ůce. Stany Zjednoczone, w zwi─ůzku z potrzeb─ů zneutralizowania sprzeciwu sta┼éych cz┼éonk├│w Rady Bezpiecze┼ästwa wobec wojny z Irakiem, uzna┼éy za terrorystyczn─ů jedn─ů organizacj─Ö ujgursk─ů, a nast─Öpnie trzy czecze┼äskie.

Turkiestan Wschodni razem z Tybetem i Mongoli─ů Po┼éudniow─ů (Wewn─Ötrzn─ů) zajmuj─ů ponad po┼éow─Ö powierzchni Chin, cho─ç zamiesz-kuje je tylko niewielka cz─Ö┼Ť─ç mieszka┼äc├│w Pa┼ästwa ┼Ürodka. Rz─ůd w Pe-kinie przeciwdzia┼éa tendencjom separatystycznym w tych regionach nie tylko poprzez brutalne represje wobec organizacji niepodleg┼éo┼Ťciowych, lecz tak┼╝e zmieniaj─ůc ich struktur─Ö etniczn─ů. Polityka ta odnios┼éa pe┼éen sukces w po┼éo┼╝onej relatywnie blisko Pekinu Po┼éudniowej Mongolii, gdzie rdzenna ludno┼Ť─ç jest obecnie niewielk─ů mniejszo┼Ťci─ů (5 mln wobec 28 mln Chi┼äczyk├│w). Wprawdzie w Tybeta┼äskim Regio-nie Autonomicznym 92 proc. ludno┼Ťci to Tybeta┼äczycy, ale po┼éowa historycznego Tybetu zosta┼éa przy┼é─ůczona do s─ůsiednich prowincji chi┼äskich. Je┼Ťli wzi─ů─ç pod uwag─Ö ca┼éy Tybet, to rdzenna ludno┼Ť─ç jest mniejszo┼Ťci─ů (6 mln wobec 7,5 mln). Relatywnie „najlepsza” sytuacja jest w Turkiestanie, gdzie rdzenna ludno┼Ť─ç z┼éo┼╝ona z Ujgur├│w i innych spo┼éeczno┼Ťci muzu┼éma┼äskich stanowi nadal wi─Ökszo┼Ť─ç mieszka┼äc├│w (11,5 mln wobec 8 mln).

W przeciwie┼ästwie do Czeczen├│w i narod├│w ┼╝yj─ůcych pod panowaniem chi┼äskim nastawienie wsp├│lnoty mi─Ödzynarodowej do Kurd├│w uleg┼éo w ostatnim czasie poprawie. Jest szansa na korzystne dla nich rozwi─ůza-nie w Iraku cho─ç trzeba pami─Öta─ç, ┼╝e mieszka tam zaledwie 4 mln spo┼Ťr├│d oko┼éo 30 mln Kurd├│w. Tragizm narodu polega na podziale obszaru jego zamieszkiwania przez cztery bliskowschodnie pa┼ästwa. Kurdowie uchodz─ů za najwi─Ökszy nar├│d na ┼Ťwiecie d─ů┼╝─ůcy do samosta-nowienia.

S─ů wreszcie spo┼éeczno┼Ťci, dla przedstawicieli kt├│rych celem nie jest ani niepodleg┼éo┼Ť─ç, ani autonomia, ale samo ukszta┼étowanie narodu, zasz-czepienie cz┼éonkom grupy okre┼Ťlonej ┼Ťwiadomo┼Ťci narodowej. Nie musimy daleko szuka─ç. S─ů to cho─çby Rusini (mieszka┼äcy Zakarpacia
na Ukrainie), polscy i s┼éowaccy ┼üemkowie a tak┼╝e ┼Ül─ůzacy zamieszku-j─ůcy polski i w mniejszym stopniu czeski ┼Ül─ůsk. Nie wszyscy przedstawi-ciele wy┼╝ej wymienionych grup uwa┼╝aj─ů si─Ö za przedstawicieli odr─Öbne-go narodu, cho─ç wyniki ostatniego spisu powszechnego wykaza┼éy, ┼╝e ┼Ül─ůzacy s─ů najwi─Öksz─ů w Polsce mniejszo┼Ťci─ů narodow─ů, mimo, i┼╝ w┼éadze nie przyznaj─ů im takiego statusu.

Spor─ů cz─Ö┼Ť─ç narod├│w d─ů┼╝─ůcych do samostanowienia skupia Organizac-ja Narod├│w i Lud├│w Niereprezentowanych (UNPO). Gremium to liczy dzi┼Ť 52 cz┼éonk├│w oraz 5 cz┼éonk├│w wspieraj─ůcych, kt├│rzy niegdy┼Ť byli reprezentowani w organizacji, ale w mi─Ödzyczasie uzyskali niepodleg-┼éo┼Ť─ç. S─ů to Armenia, Estonia, ┼üotwa, Palau i Timor Wschodni. Z funkcji tej zrezygnowa┼éa Gruzja po tym jak organizacja przyj─Ö┼éa Abchazj─Ö. Cz┼éonkowie UNPO maj─ů odmienne cele. Jedni aspiruj─ů do utworzenia w┼éasnych niepodleg┼éych pa┼ästw, inni zabiegaj─ů o autonomi─Ö, jeszcze inni chc─ů, aby uznano ich istnienie. Mog─ů by─ç nimi ludy tubylcze, naro-dy okupowane, mniejszo┼Ťci narodowe, terytoria zale┼╝ne i nieuznane pa┼ästwa. Tym, co je ┼é─ůczy jest, brak reprezentacji na g┼é├│wnych mi─Ödzy-narodowych forach, na czele z Organizacj─ů Narod├│w Zjednoczonych.

Węzeł gordyjski

Mimo du┼╝ego znaczenia we wsp├│┼éczesnych stosunkach mi─Ödzynarodo-wych problem samostanowienia nie jest ch─Ötnie podejmowany. Jego wag─Ö mo┼╝na dostrzec spogl─ůdaj─ůc cho─çby na nasz─ů w┼éasn─ů histori─Ö.
W ci─ůgu ostatnich dw├│ch stuleci Polska d─ů┼╝y┼éa do realizacji w┼éasnego samostanowienia. Z drugiej jednak strony samostanowi┼éy si─Ö Litwa i Ukraina – cz─Ö┼Ťciowo od Polski. Warto tak┼╝e zaznaczy─ç, ┼╝e ca┼ée bezpo┼Ťrednie otoczenie mi─Ödzynarodowe naszego kraju ukszta┼étowa┼éo si─Ö w nast─Öpstwie ostatniej fali samostanowienia (zjednoczenie Niemiec, rozpad ZSRR i Czechos┼éowacji). Na terenie niekt├│rych spo┼Ťr├│d nowopowsta┼éych pa┼ästw kwestia samostanowienia jest nadal aktualna.

Wiele narod├│w (lud├│w) d─ů┼╝y do samostanowienia, wi─Öc mimo braku dogodnego klimatu mi─Ödzynarodowego nie mo┼╝na wykluczy─ç nadej┼Ť-cia kolejnej jego fali lub stopniowego osi─ůgania samostanowienia przez poszczeg├│lne d─ů┼╝─ůce do niego podmioty. Zachodzi przy tym rozd├╝wi─Ök pomi─Ödzy znaczeniem, jakie przypisuj─ů samostanowieniu najwa┼╝niejsze dokumenty mi─Ödzynarodowe, a znikomym zainteresowa-niem ze strony pa┼ästw w stworzeniu warunk├│w umo┼╝liwiaj─ůcych realizac-j─Ö tego prawa. Jest to o tyle niepokoj─ůce, ┼╝e ze zwalczaniem d─ů┼╝e┼ä do samostanowienia zwi─ůzane s─ů najci─Ö┼╝sze przypadki narusze┼ä praw cz┼éowieka. T┼éumione d─ů┼╝enia do samostanowienia s─ů, cho─ç nie zawsze bezpo┼Ťrednio, pod┼éo┼╝em terroryzmu, kt├│ry postrzegany jest jako pierwszoplanowy problem wsp├│┼éczesnego ┼Ťwiata. Warto przypomnie─ç szereg zamach├│w dokonywanych przez Palesty┼äczyk├│w przeciw celom izraelskim tak┼╝e w pa┼ästwach trzecich. Za pocz─ůtek mi─Ödzynarodowe-go terroryzmu uznaje si─Ö uprowadzenie przez Palesty┼äczyk├│w samolo-tu z Rzymu do Tel Awiwu, po tym jak w 1967 roku Izrael wygra┼é wojn─Ö sze┼Ťciodniow─ů.

Aby przeciwdzia┼éa─ç zjawiskom zagra┼╝aj─ůcym ┼éadowi mi─Ödzynarodowe-mu nale┼╝y eliminowa─ç ich przyczyny. Jako ┼╝e jedn─ů z tych przyczyn jest brak uznania dla samostanowienia, wskazanym wydaje si─Ö wypracowanie mi─Ödzynarodowego mechanizmu pozwalaj─ůcego na realizacj─Ö tego prawa. Czy wsp├│lnota mi─Ödzynarodowa poradzi sobie z tym problemem?

Michał Missala



wersja do wydruku



AktualnoÂci:
Japońskie fascynacje...
Koreańska awangarda ...
Akustyczna Marika...
Wszystkie wojny fotor...
Naga prawda o pilotac...

Kapela ze Wsi Warszawa

Kimar Studio

wypady.pl

Puls Swiata (C)2003